Van getrokken messen tot broedende oeverzwaluwen

De haven van Antwerpen-Brugge is een economische reus: goed voor zo'n 164.000 jobs en ongeveer 4,5 procent van het Belgische bbp. Ze staat tegelijk voor meer dan tien procent van de Belgische CO₂-uitstoot. Twee waarheden die dagelijks tegen elkaar schuren. Guy Janssens, verantwoordelijk voor corporate affairs bij het havenbedrijf, leeft precies op dat spanningsveld. Zijn werk gaat niet over op- en overslag, maar over relaties en vertrouwen: de haven inbedden in haar omgeving, luisteren naar wie erover waakt, en samenwerkingen bouwen die verder gaan dan een logo op een sponsorbord. Twintig jaar geleden stond hij als advocaat nog tegenover Natuurpunt in de rechtszaal. Vandaag is die organisatie een van zijn meest structurele partners.

‍

Twee waarheden, één opdracht

Het havenbedrijf is de huisbaas van de twee platformen Antwerpen en Zeebrugge. Janssens' domein is de beleidskant: het juridische, de relatie met overheden, advocacy, omgeving en vergunningen. De kern van die functie omschrijft hij zonder omhaal.

"Je moet heel goed kunnen luisteren, sensitief zijn voor de omgeving. Die haven kan enkel functioneren als ze ingepast raakt in haar omgeving. Duidelijk spreken, maar zeker ook luisteren."

De ambitie is groot: de eerste wereldhaven zijn die mens, klimaat en economie verzoent. Dat schuurt onvermijdelijk. Naast logistiek is er een grote chemische productie, en die wil de haven stap voor stap mee richting decarbonisatie nemen zonder ze te verliezen aan werelddelen met veel lauwere milieunormen. Dat de stad Antwerpen en Brugge publieke aandeelhouders zijn, verandert de manier van beslissen.

"Wij zijn geen bedrijf als een ander, waar enkel de P&L telt. Draagvlak en de lange termijn zijn voor ons belangrijk."

Net daarom noemt Janssens partnerschap, SDG17, de hefboom van alle ambities. De uitdagingen zijn vandaag zo groot en zo gelaagd dat niemand ze alleen aankan. Samenwerken is geen slogan maar een dagelijkse realiteit.

‍

Van de rechtbank naar het natuurgebied

Het meest sprekende voorbeeld is de ruim twintig jaar oude samenwerking met Natuurpunt. Voor een buitenstaander is die combinatie verrassend, en ze groeide bovendien uit een crisis.

"We stonden met getrokken messen tegenover elkaar."

Twintig jaar geleden was Janssens advocaat voor een Brussels kantoor, met de haven als klant, en werden infrastructuurwerken voortdurend bij de rechter aangevochten. Natuurpunt was een van de tegenpartijen. Toen hij intern bij het havenbedrijf ging werken, trok hij samen met collega's naar diezelfde NGO's om te kijken of ze elkaar konden vinden. In een gebied met veel ruimteconcurrentie ontdekte de haven dat meedenken beter werkte dan procederen. Ook Natuurpunt vond er zijn belang: waar grote investeringen naar een haven vloeien, komt er ook aandacht en geld vrij voor natuur.

Uit dat welbegrepen eigenbelang groeide een strategie. In plaats van versnipperde, toevallige natuur bouwt de haven robuuste, structurele natuurkernen in haar periferie. Die vormen meteen een buffer, waardoor de omgeving beter met de haven kan samenleven. Wie vandaag langs de Schelde de haven uitfietst, ziet het resultaat: ornithologisch beroemde gebieden als De Kuifeend op de rechteroever en de Putten Weiden en Doelpolder op de linkeroever. Prime locations voor vogelliefhebbers, gegroeid uit de samenwerking tussen haven en Natuurpunt. Precies dat soort resultaat maakt volgens Janssens het verschil tussen een echte samenwerking en een logo op een plaatje.

‍

Een spectrum van stemmen

Met veel NGO's praten betekent niet met iedereen hetzelfde denken. Janssens beschrijft een spectrum. Aan het ene uiteinde de structurele partner Natuurpunt, aan het andere Greenpeace, activisten vanuit hun DNA, met wie de dialoog per definitie niet stopt.

"Daar zijn we het niet altijd mee eens, maar we houden de lijnen open."

Toen Greenpeace vorig jaar in Zeebrugge een LNG-terminal van Fluxys probeerde te blokkeren, was de haven het met die actie oneens. Toch bleef het contact bestaan. Daartussen zitten organisaties als Bond Beter Leefmilieu, de grootste, waarmee de haven enkele keren per jaar een structurele dialoog voert. Niet altijd in overeenstemming: rond carbon capture and storage staan sommige NGO's zoals Bellona volop achter de aanpak, terwijl BBL er principieel tegen is uit vrees voor een lock-in van de huidige bedrijfsprocessen.

Toch werkt men intens samen. Janssens spreekt op events van BBL, en de directeur van BBL kwam bij de haven een inspiratiesessie geven voor het management. Die uitwisseling probeert de haven ook aan haar medewerkers mee te geven.

"In de war on talent is het fijn dat je als werkgever die verbinding legt. Dat jonge mensen zien dat je oog en oor houdt voor het middenveld en ook eens een andere mening toelaat."

Verrassende synergieën

Schuilt er een activist in Janssens zelf? Professioneel draagt hij de economische bril, zegt hij, maar wat hem drijft is het zoeken naar synergieën. Soms verrassende. Natuurpunt is er één van, maar ook op geopolitiek vlak vindt hij bondgenoten. Europa streeft naar strategische autonomie, weg van de afhankelijkheid van olie en gas uit verre, vaak instabiele regimes. Dat streven overlapt met NGO's die inzetten op hernieuwbare energie en de elektrificatie van bedrijfsprocessen.

"Als klimaatjongeren protesteren voor de strategische autonomie van Europa, dan speelt dat helemaal in ons belang."

De haven terug naar de burger

Ook cultuur hoort bij die inbedding, hoe onwaarschijnlijk dat eerst klinkt. De haven is letterlijk weggegroeid van de stad, naar het noorden en de linkeroever. De Antwerpenaar is er fier op, maar ziet ze niet meer elke dag.

"Wij zoeken naar manieren om die haven dicht bij de burger te brengen. Die haven in het hart en de geest van de Antwerpenaar houden."

Daarom is het Havenhuis een open gebouw, en werkt de haven samen met venues als het KMSKA en het Concertgebouw in Brugge. Een event in het museum, een voorstelling in een droogdok: het houdt de haven top of mind, ook al is ze uit het straatbeeld verdwenen. Via partnerschappen zoals Havenwereld wil men ze opnieuw zichtbaar maken, en het wat weggestopte havencentrum in Lillo terugbrengen naar de grens tussen stad en haven.

Diezelfde logica speelt in het Landbouw Innovatiefonds in grenspark Groot Saeftinghe, waar boeren vlak bij de haveninfrastructuur eigen projecten opstarten. In de haven concurreren veel ambities: havennatuur, havenlandbouw, natuur versus landbouw. De haven probeert die te verzoenen en innovatie te boosten, ook al is landbouw geen kernactiviteit.

"Daar zitten win-wins tussen. Niet alleen tussen haven en ecologie, maar ook tussen ecologie en landbouw."

Wederkerigheid en tempo

Waar ligt de grens tussen oprecht engagement en windowdressing? Voor Janssens is die helder: eenmalige vermeldingen zonder engagement doet de haven niet.

"Een partnership kan voor mij enkel succesvol zijn als er wederkerigheid inzit, en als je de verwachtingen ongeveer op hetzelfde niveau legt."

Tegen die muur liep de haven ook al eens aan. Met BBL of Greenpeace ging men met goede moed een duurzame dialoog aan, in de hoop verrassende coalities te vormen in het lobbywerk richting Europa. Dat lukt soms, vaak ook niet. De reden is zelden de richting, wel het tempo.

"NGO's zijn uit hun aard vaak ongeduldiger. Tempo, snelheid, de manier waarop, daar verschillen we vaak. Maar de globale richting, het decarboniseren van onze industrie zonder ze te verliezen, daar denken we finaal hetzelfde over."

Wat wederkerigheid concreet betekent, toont het voorbeeld van de oeverzwaluw. Wie in de haven iets bouwt, stoot snel op beschermde natuurwaarden: een orchidee, een rugstreeppad, een broedende oeverzwaluw op een werf. Dat kan tot blokkering leiden. Dankzij goede afspraken kan de haven Natuurpunt het comfort geven dat ze elders minstens dezelfde natuurwaarden creëert, op een plek die beter geschikt is en die blijft. Voor oeverzwaluwen volstaat vaak een zandwand waar de dieren dankbaar in broeden.

"Natuurpunt is geen pleitbezorger voor nieuwe dokken, maar ze zien wel dat een nieuw dok een momentum kan zijn om ook een natuurslag binnen te halen. Dat is een andere lens, een ander belang. Als je daar transparant over bent, zie je dat van elkaar."

Luisteren als eerste stap

Welke raad geeft hij NGO's die bij een grote speler als de haven willen aankloppen? Werk stap voor stap, en leg de lat niet meteen te hoog. Bouw de relatie op, begrijp elkaar, en luister minstens even hard als je spreekt. Zodra een organisatie de complexe geopolitieke context van de haven begrijpt, vervalt ze minder snel in boutades en platitudes.

"Alles begint bij luisteren. Stel je bescheiden op, want het grote gelijk bestaat zelden."

Het plezier van het werk zit precies daar, zegt Janssens: op de momenten dat een NGO met een uitgesproken standpunt begint te twijfelen en denkt dat er ook goede dingen gebeuren, en dat ook de haven op haar beurt reflecteert. Dat de haven tegen 2050 klimaatneutraal wil zijn, noemt hij een hoopvol maar niet gemakkelijk scenario. De technologie is er, zegt hij. Vandaag is het vooral een kwestie van risico durven nemen.

De volgende grote werf ligt op de linkeroever, in de jonge fusiegemeente Beveren-Kruibeke-Zwijndrecht, waar de relatie met de haven nog priller is. Voor de geplande uitbreiding sloot de haven er een verbond met dertien partijen, van landbouw over erfgoed tot natuur. Binnen tien jaar hoopt Janssens die inbedding rond te hebben. Een mooi orgelpunt, al blijft de kern van het verhaal ongewijzigd.

"Onze realiteit is meer dan ooit genuanceerd en complex. En een win-win heb je niet zomaar. Die moet je creëren."

Dit artikel is gebaseerd op de podcastaflevering met Guy Janssens (Port of Antwerp-Bruges) uit Bridges, de podcast van GoodBridge.